Diagnoza odporności informacyjnej Szczecina i Pomorza Zachodniego

Dezinformacja, AI, lokalne NGO i media – potrzeby, ryzyka i rekomendacje na 2026 r.

Stowarzyszenie Inne Przestrzenie · Szczecin · październik 2026

Największą lokalną luką nie jest brak ogólnopolskiej wiedzy o dezinformacji, lecz brak trwałego mechanizmu, który przekłada profesjonalny fact-checking i analizę zagrożeń na codzienną praktykę szczecińskich organizacji społecznych i mediów: od zauważenia sygnału, przez weryfikację, po proporcjonalną reakcję i komunikację do mieszkańców.

1. Cel i metoda diagnozy

Diagnoza została przygotowana przez Stowarzyszenie Inne Przestrzenie jako materiał publiczny i punkt wyjścia do budowy lokalnej odporności informacyjnej. Łączy dane publiczne, badania ogólnopolskie, analizę działań instytucji zajmujących się dezinformacją oraz doświadczenie organizacji w pracy integracyjnej, edukacyjnej, medialnej i cyfrowej w Szczecinie.

Zastosowano podejście desk research. Wykorzystano przede wszystkim Raport o stanie Gminy Miasto Szczecin za 2025 r., materiały Ministerstwa Cyfryzacji, Ośrodka Analizy Dezinformacji NASK, raport „Dezinformacja oczami Polaków 2026”, materiały Stowarzyszenia Demagog oraz publiczne informacje o działaniach Innych Przestrzeni. Tam, gdzie dane lokalne nie istnieją, wnioski opisujemy jako hipotezy do weryfikacji, a nie jako fakty.

Ograniczenie: nie ma reprezentatywnego badania pokazującego, jaki odsetek szczecińskich NGO ma własne procedury weryfikacji informacji lub reagowania na atak dezinformacyjny. Dlatego pierwszym krokiem praktycznym powinien być pomiar bazowy wśród organizacji i lokalnych redakcji.

2. Skala problemu: dezinformacja jest zjawiskiem powszechnym

Według trzeciej edycji raportu Fundacji Digital Poland „Dezinformacja oczami Polaków 2026” 77% badanych deklaruje kontakt z dezinformacją, 79% uważa, że jej skala w internecie wzrosła w ostatnich pięciu latach, a 75% uznaje ją za poważny problem. Wyniki nie mówią, że każda osoba jest w równym stopniu podatna, ale pokazują, że problem nie dotyczy wyłącznie wąskiej grupy odbiorców.

Raport NASK o reakcji platform na zgłoszenia w 2025 r. pokazuje dodatkowy wymiar: Ośrodek Analizy Dezinformacji zgłosił 46 511 materiałów; 12% zostało całkowicie usuniętych, 68% poddano różnym formom moderacji, a 20% pozostało bez reakcji platform. W czwartym kwartale dominowały manipulacje, a wyzwaniem pozostawały także materiały wykorzystujące deepfake i podszywanie się pod osoby lub instytucje.

Wniosek: odporność informacyjna nie może opierać się tylko na nadziei, że platforma usunie szkodliwy materiał. Organizacja lub redakcja musi równolegle umieć zabezpieczyć treść, sprawdzić źródło, ocenić ryzyko, skonsultować przypadek i zdecydować, czy oraz jak reagować.

3. Szczecin: lokalny kontekst migracji i integracji

Raport o stanie Gminy Miasto Szczecin za 2025 r. podaje, że na koniec roku zameldowanych było w mieście 335 993 osób, w tym 8 670 cudzoziemców. Najliczniejszą grupę stanowili obywatele Ukrainy – 6 172 osoby, następnie Białorusi – 682 i Niemiec – 310. Dane meldunkowe nie obejmują wszystkich osób faktycznie mieszkających w mieście, ale potwierdzają, że relacje polsko-ukraińskie są trwałym elementem codzienności Szczecina.

W 2025 r. z usług Centrum Pomocy Szczecin-Ukrainie działającego w strukturach Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie skorzystało 1 456 osób. Obejmowało to m.in. konsultacje z pracownikiem socjalnym i psychologiem, informacje i tłumaczenia. Oznacza to, że konsekwencje rosyjskiej agresji na Ukrainę nadal są obecne w lokalnej polityce społecznej i życiu wspólnoty.

Inne Przestrzenie pracowały z polskimi i ukraińskimi dziećmi oraz rodzicami, prowadząc działania językowe, edukacyjne, integracyjne i kulturowe. Organizacja publikuje też analizy dotyczące AI, deepfake i wykluczenia cyfrowego. To doświadczenie nie czyni jej profesjonalnym fact-checkerem, ale daje jej ważny zasób: znajomość lokalnych odbiorców i zdolność przekładania złożonych tematów na praktykę społeczną.

4. Narracje polsko-ukraińskie i ryzyko polaryzacji

Ministerstwo Cyfryzacji w lipcu 2026 r. opisało narracje dezinformacyjne ukierunkowane na pogorszenie relacji polsko-ukraińskich. Wskazywało m.in. przekazy mające osłabiać społeczne poparcie dla współpracy Polski i Ukrainy, przedstawiać Ukrainę jako niewiarygodnego partnera oraz podważać decyzje publiczne dotyczące wsparcia. Ważny jest mechanizm: dezinformacja często nie powstaje z całkowicie fikcyjnego zdarzenia, lecz z selektywnego doboru faktów, wyrwania z kontekstu, emocjonalnego języka i generalizacji.

Dla lokalnych NGO ryzyko ma szczególny charakter. Organizacja pracująca z migrantami, prawami człowieka, edukacją czy kulturą może stać się pośrednim celem narracji wymierzonej nie tylko w nią samą, ale także w grupę, której pomaga. Błędna reakcja może dodatkowo zwiększyć zasięg fałszu, a brak reakcji – pozostawić odbiorców bez wiarygodnego punktu odniesienia. Potrzebna jest więc procedura pozwalająca odróżnić sytuację, którą warto obserwować, od tej wymagającej weryfikacji, publicznej odpowiedzi lub eskalacji do specjalisty.

5. AI i deepfake: nowe narzędzia, stare mechanizmy manipulacji

Generatywna AI obniża koszt tworzenia wiarygodnie wyglądających obrazów, nagrań i głosów. NASK wskazuje materiały generowane lub modyfikowane przez AI jako jedno z wyzwań środowiska informacyjnego. Jednocześnie sam wygląd albo brzmienie materiału nie daje pewnej odpowiedzi, czy jest autentyczny. Dlatego edukacja nie powinna sprowadzać się do listy „cech deepfake”, lecz uczyć sprawdzania źródła, historii publikacji, kontekstu i dostępnych dowodów.

To obszar, w którym Inne Przestrzenie ma naturalny zasób kompetencyjny: Zbigniew Uciechowski publikuje i pracuje wokół AI, w tym przejrzystości treści syntetycznych. W projekcie lokalnym ta wiedza powinna zostać połączona z profesjonalnym fact-checkingiem i OSINT, tak aby technologia nie dominowała nad metodą weryfikacji.

6. Luka lokalna: wiedza istnieje, ale nie zawsze dociera do praktyki NGO

W Polsce działają wyspecjalizowane organizacje społeczne i instytucje posiadające rozbudowane kompetencje fact-checkingowe. Stowarzyszenie Demagog od 2014 r. prowadzi weryfikację informacji, Akademię Fact-checkingu i działania edukacyjne. W 2026 r. realizuje m.in. „Radar na dezinformację”, wspierający media w rozpoznawaniu prorosyjskich i antyukraińskich narracji, oraz projekt „Fakty blisko Ciebie: lokalne działania fact-checkingowe”, skierowany do mieszkańców, aktywistów, dziennikarzy i instytucji lokalnych. Stowarzyszenie Pravda także łączy fact-checking z edukacją medialną.

To nie przemawia za tworzeniem w Szczecinie kopii ogólnopolskiego fact-checkera. Przeciwnie: racjonalnym rozwiązaniem jest transfer metod i standardów do organizacji, które nie specjalizują się w dezinformacji, ale spotykają jej skutki w codziennej pracy. Lokalny mechanizm powinien być komplementarny: konsultować trudne przypadki ze specjalistami, a samodzielnie rozwijać sieć kontaktów, szybką kwalifikację sygnałów, komunikację do mieszkańców i procedury reagowania.

7. Potrzeby grup docelowych

• NGO narażone na dezinformację potrzebują procedury pierwszej reakcji, a nie wyłącznie wiedzy definicyjnej: kto przyjmuje sygnał, jak dokumentuje źródło, kiedy eskaluje i kiedy nie nagłaśnia fałszu.
• Lokalne media i osoby odpowiedzialne za komunikację potrzebują szybkiej ścieżki konsultacji, wspólnego języka opisu ryzyka, podstaw OSINT i kompetencji dotyczących treści syntetycznych.
• Mieszkańcy potrzebują kilku powtarzalnych zachowań: zatrzymać się przed udostępnieniem, sprawdzić źródło i datę, rozpoznać presję emocjonalną, zachować ostrożność wobec treści AI i wiedzieć, gdzie zgłosić wątpliwość.
• Organizacje pracujące z osobami z Ukrainy potrzebują komunikacji niepowielającej stygmatyzacji i opartej na danych, szczególnie gdy narracja wykorzystuje prawdziwe zdarzenie do generalizacji wobec całej grupy.
• Samo szkolenie nie wystarczy. Potrzebny jest mechanizm wdrożenia: kliniki przypadków, dyżur konsultacyjny, ćwiczenie kryzysowe, wspólny protokół i możliwość kontaktu po szkoleniu.

8. Rekomendowany model lokalnej odporności

Na podstawie danych i analizy istniejących zasobów rekomendujemy model sieciowy. Jego rdzeniem powinien być transfer wiedzy od wyspecjalizowanej organizacji fact-checkingowej do lokalnych NGO i mediów, a następnie wspólne testowanie procedur na rzeczywistych lub realistycznych przypadkach. W ten sposób nie tworzy się równoległej instytucji eksperckiej, lecz trwałe kompetencje w organizacjach już obecnych w społeczności.

9. Zasady jakości i bezpieczeństwa

• Fact first: najpierw sprawdzony fakt i kontekst, dopiero potem opis fałszywej narracji.
• Minimalna amplifikacja: nie publikować dementi tylko dlatego, że treść jest fałszywa; uwzględniać jej zasięg i potencjalną szkodę.
• Źródła pierwotne i podwójna kontrola: każdy publiczny materiał weryfikacyjny ma kartę źródeł i drugą osobę sprawdzającą.
• Jawna korekta: błąd jest poprawiany w widoczny sposób, z opisem zakresu zmiany.
• Bezpieczne AI: żadnych danych osobowych lub wrażliwych w publicznych narzędziach AI; treści syntetyczne są oznaczane, a demonstracje deepfake wykorzystują wyłącznie zgodę osób, których głos/wizerunek jest używany.
• Neutralność partyjna: odporność informacyjna nie może stawać się narzędziem poparcia lub zwalczania partii, kandydatów czy kampanii wyborczych.
• Dostępność: transkrypcje, napisy, proste formaty, materiały PL-UA tam, gdzie ma to znaczenie dla odbiorców.

10. Wnioski

Szczecin posiada jednocześnie trzy zasoby: silne środowisko organizacji społecznych, aktywne media oraz realne doświadczenie integracji dużej społeczności ukraińskiej. Posiada też ryzyko: lokalne problemy mogą zostać szybko włączone do szerszych narracji manipulacyjnych, a AI ułatwia tworzenie wiarygodnie wyglądających treści. Z dostępnych danych nie wynika, że potrzebny jest nowy lokalny fact-checker. Wynika z nich natomiast potrzeba lokalnej zdolności operacyjnej: transferu wiedzy, wspólnego protokołu, szybkiej konsultacji, ćwiczenia procedur i komunikacji do mieszkańców.

Taki model ma dodatkową zaletę: pozostaje użyteczny także wtedy, gdy zmieniają się tematy dezinformacji. Dziś szczególnie widoczne są narracje dotyczące Ukrainy, migracji, bezpieczeństwa i AI; jutro mogą pojawić się inne. Trwałą wartością jest więc nie katalog mitów, lecz umiejętność sprawdzania źródeł, oceny ryzyka, współpracy z ekspertami i odpowiedzialnej komunikacji.

Rekomendacja końcowa: budować nie „fabrykę dementi”, lecz lokalną sieć zdolną do zauważenia sygnału, sprawdzenia go, podjęcia decyzji i dotarcia z rzetelną informacją do mieszkańców – z profesjonalnym fact-checkerem jako źródłem know-how, a nie zastępstwem lokalnych relacji.

Źródła

1. Fundacja Digital Poland, „Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2026”, https://digitalpoland.org/publikacje/
2. Ośrodek Analizy Dezinformacji NASK, „Reakcja platform społecznościowych na zgłoszenia w 2025 roku”, 5.03.2026, https://www.nask.pl/magazyn/reakcja-platform-spolecznosciowych-na-zgloszenia-w-2025-roku
3. Ministerstwo Cyfryzacji, „Przykłady narracji dezinformacyjnych”, w tym narracje zmierzające do pogorszenia relacji polsko-ukraińskich, lipiec 2026, https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/przyklady-narracji-dezinformacyjnych
4. Urząd Miasta Szczecin, „Raport o stanie Gminy Miasto Szczecin za rok 2025”, 2026, https://bip.um.szczecin.pl/chapter_131221.asp
5. Stowarzyszenie Demagog, „O nas / Stowarzyszenie Demagog”, https://demagog.org.pl/stowarzyszenie-demagog-pierwsza-w-polsce-organizacja-factcheckingowa/
6. Stowarzyszenie Demagog, „Radar na dezinformację. Demagog wspiera media w walce z rosyjską dezinformacją”, 31.03.2026, https://demagog.org.pl/analizy_i_raporty/radar-na-dezinformacje-demagog-wspiera-media-w-walce-z-rosyjska-dezinformacja/
7. Stowarzyszenie Demagog, informacje o Akademii Fact-checkingu, https://akademia.demagog.org.pl/
8. Stowarzyszenie Demagog, informacje o projekcie „Fakty blisko Ciebie: lokalne działania fact-checkingowe”, 2026, https://demagog.org.pl/finansowanie/
9. Stowarzyszenie Pravda, materiały o edukacji medialnej i fact-checkingu, https://pravda.org.pl/
10. Stowarzyszenie Inne Przestrzenie, strona główna i opis projektów, https://inneprzestrzenie.com/
11. Stowarzyszenie Inne Przestrzenie, statut, https://inneprzestrzenie.com/statut
12. Stowarzyszenie Inne Przestrzenie, „Mały znaczek, wielka umowa. O nowych ikonach UE do oznaczania treści AI”, 14.06.2026, https://inneprzestrzenie.com/blog/maly-znaczek-wielka-umowa-o-nowych-ikonach-ue-do-oznaczania-tresci-ai/
13. NASK, „Paradoks spiskowy. O lęku przed innymi, potrzebie silnego państwa i podatności na narracje dezinformacyjne”, 27.04.2026, https://www.nask.pl/aktualnosci/badania-nie-spiski-raport-nask-o-tym-kto-wierzy-w-teorie-spiskowe